Narzędziami badawczymi są przedmioty, instrumenty, urządzenia techniczne oraz aparatura pomiarowa służąca do realizacji wybranych technik badawczych. Jak zauważa cytowany wcześniej autor, spośród wielu narzędzi badawczych na szczególną uwagę ze względu na powszechność zastosowania zasługują: kwestionariusz ankiety, kwestionariusz wywiadu, test socjometryczny oraz arkusz obserwacji.
Ankieta (od łacińskiego inquirere – dowiadywać się) jest techniką gromadzenia informacji polegającą na samodzielnym wypełnianiu przez respondenta specjalnie przygotowanego kwestionariusza. Kwestionariusz ten najczęściej cechuje wysoki stopień standaryzacji i wypełniany jest zazwyczaj bez obecności ankietera, którego zadanie – jak wskazuje J. Lutyński – ogranicza się jedynie do rozprowadzenia ankiet i ich zebrania.
Kwestionariusz ankiety stanowi zestaw pytań, które mogą mieć charakter zamknięty (z góry określonymi wariantami odpowiedzi), półotwarty lub otwarty, umożliwiający respondentowi swobodną wypowiedź. J. Apanowicz podkreśla, że pytań powinno być możliwie jak najmniej oraz że powinny być formułowane krótko, jasno i zrozumiale, tak aby odpowiedź nie wymagała dodatkowych wyjaśnień. Z kolei M. Łobocki wskazuje, że skuteczna ankieta powinna obejmować: prawidłowe postawienie problemu, odpowiednie sformułowanie pytań zgodnie z przyjętą tematyką i problematyką badawczą, opracowanie instrukcji dla respondentów oraz przygotowanie ostatecznego formularza.
W literaturze wyróżnia się różne rodzaje ankiet: pocztowe, prasowe, audytoryjne, internetowe oraz rozdawane respondentom do samodzielnego wypełnienia. W. Kądziołka dodaje ponadto ankiety jawne, anonimowe, imienne, telefoniczne, panelowe oraz środowiskowe, realizowane w określonym środowisku badawczym.
Zastosowaną w niniejszym badaniu ankietę należy zaklasyfikować jako ankietę rozdawaną, anonimową i środowiskową. Jest to narzędzie szczególnie przydatne w badaniach dotyczących cech zbiorowości oraz opinii respondentów – czyli zmiennych niezbędnych do sformułowania wniosków w przedstawionym projekcie badawczym.
Poradnik, który właśnie czytasz, został przygotowany z myślą o studentach prawa poszukujących rzetelnych, praktycznych i w pełni zrozumiałych wskazówek dotyczących narzędzi badawczych stosowanych zarówno w procesie studiowania, jak i w późniejszej pracy naukowej czy zawodowej. Jego celem jest nie tylko opisanie najważniejszych metod i sposobów analizowania materiału prawnego, lecz również wskazanie, jak świadomie i poprawnie korzystać z różnorodnych źródeł, aby każda przeprowadzona analiza odznaczała się wysoką jakością, logiczną przejrzystością oraz akademicką wiarygodnością. Zrozumienie narzędzi badawczych prawa nie polega bowiem jedynie na poznaniu ich definicji, ale przede wszystkim na umiejętności właściwego ich zastosowania w konkretnym kontekście praktycznym, co jest jednym z filarów profesjonalnego warsztatu prawnika.
Już na początku warto podkreślić, że prawnicze narzędzia badawcze charakteryzują się specyfiką odróżniającą je od metod stosowanych w naukach przyrodniczych czy społecznych. Wynika to z faktu, że prawo jako dziedzina skupia się na analizie tekstów normatywnych, logicznych zależności pomiędzy przepisami oraz praktycznym funkcjonowaniu prawa w rzeczywistości społecznej. Tym samym narzędzia badawcze w tej dziedzinie oscylują wokół pracy z tekstem, rekonstrukcji norm prawnych, wykładni, badań dogmatycznych, porównawczych czy empirycznych, a także coraz częściej z wykorzystaniem technologii cyfrowych i metod statystycznych. Każde z tych narzędzi ma swoje zalety i ograniczenia, a profesjonalne posługiwanie się nimi wymaga umiejętności rozpoznania, w jakiej sytuacji dane narzędzie sprawdzi się najlepiej.
Podstawowym narzędziem badawczym dla prawnika pozostaje analiza dogmatyczna, która koncentruje się na interpretacji obowiązujących przepisów. Polega ona na odtworzeniu normy prawnej zawartej w tekście źródłowym poprzez odpowiednią wykładnię językową, systemową i celowościową. W praktyce oznacza to konieczność starannego rozpoznania znaczeń słów użytych przez ustawodawcę, zestawienia analizowanego przepisu z innymi przepisami w obrębie danego aktu prawnego lub całego systemu oraz zrozumienia ratio legis, czyli celu, jaki ustawodawca chciał osiągnąć. Jest to proces niezwykle wymagający, ponieważ normy prawne mają strukturę abstrakcyjną, a ich interpretacja często przekracza literalny sens tekstu. Analiza dogmatyczna wymaga również śledzenia dynamicznych zmian prawa, co stanowi wyzwanie szczególnie w dziedzinach, które zmieniają się szybko, takich jak prawo podatkowe, gospodarcze czy europejskie. Student prawa powinien jednak wiedzieć, że dogmatyka nie jest jedynie biernym odczytywaniem tekstów, lecz aktywną refleksją, w której prawo staje się przedmiotem logicznej rekonstrukcji i systematyzacji.
Niezwykle ważne miejsce w narzędziach badawczych zajmuje analiza porównawcza. Polega ona na zestawianiu przepisów, instytucji lub konstrukcji prawnych z różnych systemów prawa lub różnych okresów historycznych w ramach jednego systemu. Jest to metoda szczególnie cenna w procesach legislacyjnych, harmonizacji prawa europejskiego czy reformy instytucji wymiaru sprawiedliwości. Analiza porównawcza pozwala dostrzec różne sposoby rozwiązywania tych samych problemów prawnych, ocenić skuteczność określonych rozwiązań i przewidzieć konsekwencje ich wprowadzenia. W pracy naukowej otwiera ona drogę do szerszych ujęć teoretycznych, uwzględniających zróżnicowanie kulturowe, społeczne i historyczne systemów prawnych. Warto jednak mieć świadomość, że analiza porównawcza wymaga dużej ostrożności, ponieważ proste przeniesienie instytucji prawnych z jednego systemu do drugiego bywa niemożliwe lub nieefektywne. Student prawa powinien więc pamiętać, że metoda ta polega nie tylko na porównywaniu tekstów, ale także na zrozumieniu kontekstu, w którym te teksty funkcjonują.
W ostatnich latach coraz większe znaczenie w badaniach prawniczych zyskują również metody empiryczne. Obejmują one wszelkiego rodzaju badania oparte na danych, takich jak analiza statystyczna orzeczeń, badania ankietowe dotyczące funkcjonowania instytucji prawnych, badania socjologiczne nad opiniami uczestników postępowań czy obserwacje praktyki stosowania prawa. Metody empiryczne pozwalają spojrzeć na prawo nie tylko jako system norm, ale również jako zjawisko społeczne podlegające konkretnym mechanizmom, ograniczeniom i zmiennym. Dla studentów prawa jest to szczególnie ważne, ponieważ pozwala zrozumieć, że skuteczność prawa zależy nie tylko od jego brzmienia, lecz także od tego, jak jest stosowane i odbierane przez społeczeństwo. Włączenie metod empirycznych do własnego warsztatu badawczego wymaga jednak znajomości podstaw metodologii badań społecznych, zasad tworzenia kwestionariuszy, podstaw analizy danych oraz świadomości ograniczeń interpretacyjnych.
Kolejnym narzędziem niezbędnym w pracy prawnika jest korzystanie z orzecznictwa, a w szczególności umiejętność jego analizy i prawidłowej interpretacji. Analiza orzecznicza polega na odczytywaniu motywów rozstrzygnięć sądowych, identyfikowaniu kluczowych argumentów prawnych oraz ustalaniu ich wpływu na wykładnię przepisów. Orzeczenia sądowe, zwłaszcza tych najwyższych instancji, choć formalnie nie zawsze stanowią źródło prawa, odgrywają ogromną rolę w kształtowaniu praktyki stosowania prawa. Student powinien nauczyć się odróżniać fragmenty rozważań sądu mające realne znaczenie normatywne od tych, które pełnią jedynie funkcję wyjaśniającą lub historyczną. Ważna jest również umiejętność dostrzegania trendów w orzecznictwie, zmian w podejściu do określonych kwestii prawnych oraz zrozumienia, w jaki sposób sądy rozwiązują konflikty norm, zwłaszcza w sytuacjach, gdy przepisy nie dają jednoznacznej odpowiedzi.
Duże znaczenie ma także posługiwanie się źródłami naukowymi, w tym monografiami, komentarzami, artykułami naukowymi i glosami. Źródła te zawierają pogłębione analizy problemów prawnych, przedstawiają stanowiska doktryny oraz dostarczają szerokiej argumentacji, na której można oprzeć własne rozważania. W pracy studenta prawa kluczowa jest umiejętność krytycznego czytania literatury prawniczej, a więc rozpoznawania jej założeń, konkluzji, wartości argumentów i zgodności z aktualnym stanem prawnym. Warto pamiętać, że doktryna nie jest jednolita, a różne stanowiska badaczy mogą znacząco się różnić. Dlatego student powinien umieć zestawić różne poglądy, ocenić ich zasadność oraz uzasadnić wybór określonej interpretacji.
Obecnie ogromne znaczenie mają cyfrowe narzędzia badawcze, które stały się częścią codziennej pracy prawnika. Należą do nich elektroniczne bazy aktów prawnych, zbiory orzeczeń, wyszukiwarki komentarzy, narzędzia do analizy treści prawnych oraz systemy informacji prawnej. Korzystanie z nich wymaga umiejętności precyzyjnego formułowania zapytań, filtrowania wyników oraz oceny wiarygodności źródeł. Wśród narzędzi cyfrowych coraz istotniejszą rolę odgrywają również narzędzia analizujące powiązania między przepisami, umożliwiające śledzenie zmian legislacyjnych oraz narzędzia wspomagające analizę dużych zbiorów danych prawnych. Student prawa powinien być świadomy, że współczesny prawnik musi sprawnie poruszać się w świecie technologii i umieć wykorzystywać je do szybszego i dokładniejszego przygotowywania analiz.
Na koniec warto podkreślić znaczenie umiejętności formułowania własnych wniosków i syntezowania informacji, ponieważ nawet najlepsze narzędzia badawcze nie zastąpią samodzielnego, logicznego rozumowania. Praca prawnika polega na łączeniu faktów, analiz, norm oraz stanowisk doktryny w spójną całość, która musi być przekonująca, przejrzysta i poprawna metodologicznie. Narzędzia badawcze są więc fundamentem, ale to od studenta zależy, czy potrafi z nich korzystać odpowiedzialnie i twórczo. Świadome posługiwanie się nimi prowadzi do budowania profesjonalnego warsztatu, który pozwala nie tylko zdawać egzaminy, ale również skutecznie działać w praktyce prawnej oraz prowadzić wartościowe badania naukowe.