Metody badawcze najczęściej stosowane w naukach prawnych: metoda prawno-porównawcza

przez
5/5 - (1 vote)

Metoda prawno-porównawcza stanowi jedną z istotnych metod badawczych wykorzystywanych w naukach prawnych, umożliwiając analizę prawa poprzez zestawianie rozwiązań normatywnych funkcjonujących w różnych systemach prawnych, a także w odmiennych epokach dziejowych. Jej podstawowym celem jest identyfikacja podobieństw i różnic pomiędzy porównywanymi regulacjami oraz wyciągnięcie wniosków dotyczących ich struktury, funkcji oraz uwarunkowań społecznych i kulturowych. Metoda ta opiera się na założeniu, że prawo nie rozwija się w izolacji, lecz pozostaje w stałej interakcji z innymi porządkami prawnymi, co czyni porównanie jednym z kluczowych narzędzi poznania prawniczego.

Jak wskazuje O. Olejnik, metoda prawno-porównawcza to zbiór działań badawczych polegających na zestawieniu w jednym akcie dwóch lub więcej elementów systemu prawnego lub całych systemów prawnych, co prowadzi do zaobserwowania podobieństw i różnic oraz do sformułowania wniosków odnoszących się do jednego lub obu porównywanych porządków. Istotą tej metody nie jest samo wskazanie różnic normatywnych, lecz ich interpretacja oraz próba wyjaśnienia przyczyn ich występowania. W tym sensie metoda prawno-porównawcza ma charakter analityczny i wyjaśniający, a nie wyłącznie deskryptywny.

Zastosowanie metody porównawczej nie powinno być jednak ograniczane wyłącznie do analizy zjawisk ogólnych, co – jak podkreśla O. Olejnik – stanowiłoby nadmierne uproszczenie. Choć zjawiska ogólne są w mniejszym stopniu zakłócane przez czynniki szczegółowe, to właśnie analiza konkretnych instytucji prawnych, norm czy rozwiązań proceduralnych pozwala na uchwycenie rzeczywistych różnic i podobieństw pomiędzy systemami prawnymi. Jednocześnie badacz stosujący metodę prawno-porównawczą powinien wystrzegać się zbyt daleko idących uogólnień, które mogłyby prowadzić do fałszywych wniosków lub nieuprawnionych analogii.

Dobór porównywanych systemów prawnych, ich elementów oraz sformułowanych hipotez badawczych zależy w dużej mierze od celu badania oraz perspektywy metodologicznej badacza. Inne założenia przyjmie prawnik-dogmatyk, zainteresowany oceną funkcjonowania określonej instytucji w różnych porządkach prawnych, a inne historyk prawa, dla którego istotne znaczenie będzie miała ewolucja rozwiązań normatywnych w czasie. Metoda prawno-porównawcza ma zatem charakter elastyczny, a jej zastosowanie wymaga każdorazowo świadomego określenia przedmiotu i zakresu porównania.

W literaturze przedmiotu podejmowane są próby systematyzacji procesu badawczego w ramach metody porównawczej. Jedną z najbardziej znanych rekonstrukcji modeli procesów komparatystycznych przedstawia A. Wróbel, odwołując się do koncepcji Constantinesco. Model ten dzieli proces porównawczy na trzy fazy. Pierwsza faza polega na ogólnym poznaniu koncepcji występujących w porównywanych systemach prawnych, w szczególności poprzez analizę źródeł prawa, ich treści, formy oraz funkcji. Etap ten ma charakter przygotowawczy i pozwala na zrozumienie kontekstu normatywnego badanych rozwiązań.

Druga faza modelu Constantinesco polega na określeniu miejsca i znaczenia elementów składowych badanej koncepcji prawnej w danym systemie prawnym. Na tym etapie badacz analizuje rolę porównywanych instytucji w strukturze systemu prawa, ich relacje z innymi normami oraz funkcje, jakie pełnią w praktyce stosowania prawa. Dopiero trzecia faza obejmuje właściwe porównywanie wybranych elementów poprzez ich zestawienie, analizę krytyczną oraz sformułowanie wniosków. Istotne jest przy tym, że porównanie nie polega na mechanicznym wskazywaniu różnic, lecz na ich interpretacji w świetle przyjętych kryteriów badawczych.

Alternatywną propozycję metodologiczną stanowi model Kamby, który również dzieli proces komparatystyczny na trzy fazy. Pierwsza z nich polega na opisie badanych systemów prawnych, druga na identyfikacji konkretnych cech prawa podlegających porównaniu, natomiast trzecia na wyjaśnieniu przyczyn występowania różnic i podobieństw. Charakterystycznym elementem tego modelu jest uzależnienie samego aktu porównywania od istnienia rozbieżności pomiędzy regulacjami prawnymi stosowanymi w podobnych sytuacjach. Oznacza to, że porównanie nabiera sensu przede wszystkim wówczas, gdy różnice te wymagają wyjaśnienia.

Metoda prawno-porównawcza znajduje szerokie zastosowanie zarówno w badaniach dogmatycznych, jak i w procesie legislacyjnym. Analiza rozwiązań przyjętych w innych systemach prawnych pozwala na ocenę skuteczności określonych instytucji oraz na formułowanie postulatów de lege ferenda. Jednocześnie metoda ta sprzyja lepszemu zrozumieniu własnego systemu prawa poprzez jego konfrontację z innymi porządkami normatywnymi. Porównanie ujawnia bowiem cechy charakterystyczne danego systemu, które pozostają niewidoczne w analizie wyłącznie wewnętrznej.

Należy jednak podkreślić, że skuteczne zastosowanie metody prawno-porównawczej wymaga zachowania szczególnej ostrożności metodologicznej. Różnice kulturowe, ustrojowe oraz językowe mogą bowiem istotnie wpływać na funkcjonowanie podobnych z pozoru instytucji prawnych. Dlatego też porównanie powinno uwzględniać nie tylko tekst normatywny, lecz także kontekst jego stosowania. W tym sensie metoda prawno-porównawcza, właściwie zastosowana, stanowi jedno z najbardziej wartościowych narzędzi badawczych w naukach prawnych, pozwalając na pogłębione i wielowymiarowe poznanie prawa jako zjawiska społecznego i normatywnego.

Metoda prawno-porównawcza pozwala także na analizę wpływów oraz przepływu wzorców prawnych pomiędzy różnymi systemami prawnymi. Badanie tych procesów recepcji i adaptacji norm jest szczególnie istotne w dobie globalizacji, kiedy systemy prawne coraz częściej oddziałują na siebie poprzez wymianę doświadczeń legislacyjnych i orzeczniczych. Pozwala to nie tylko lepiej zrozumieć genezę obecnych rozwiązań prawnych, ale również dostrzec ich potencjalne ograniczenia czy obszary wymagające modernizacji. Przykładem mogą być systemy prawa karnego czy prawa gospodarczego, które często przejmują sprawdzone wzorce z innych jurysdykcji, modyfikując je w zależności od lokalnych potrzeb i tradycji.

Ważnym aspektem metody prawno-porównawczej jest również możliwość prowadzenia badań porównawczych na różnych poziomach ogólności — od szerokich analiz całych systemów prawnych, przez porównania konkretnych gałęzi prawa, aż po badanie pojedynczych instytucji lub norm. Taka elastyczność pozwala na dopasowanie zakresu i szczegółowości badania do konkretnych potrzeb badacza, a także do rodzaju problemu prawnego, który ma być rozwiązany. Tym samym metoda ta stanowi uniwersalne narzędzie, wykorzystywane zarówno w prawoznawstwie teoretycznym, jak i praktyce legislacyjnej czy sądowej.

Ponadto, metoda prawno-porównawcza sprzyja rozwojowi refleksji aksjologicznej w prawie. Poprzez zestawienie norm i instytucji funkcjonujących w różnych kulturach prawnych możliwe jest wykrycie różnic w wartościach i zasadach, które leżą u podstaw regulacji prawnych. Takie podejście umożliwia krytyczną ocenę obowiązujących rozwiązań oraz wskazanie kierunków ich ewolucji zgodnych z uniwersalnymi standardami praw człowieka, sprawiedliwości społecznej czy ochrony prawnej. Dzięki temu badania porównawcze wpływają na podnoszenie jakości prawa i sprzyjają jego harmonizacji na arenie międzynarodowej.

W praktyce badawczej coraz częściej zwraca się także uwagę na znaczenie interdyscyplinarności w stosowaniu metody prawno-porównawczej. Analizy porównawcze często wymagają współpracy z przedstawicielami innych nauk społecznych, takich jak socjologia, politologia, historia czy ekonomia. Taka integracja pozwala na pełniejsze zrozumienie kontekstu społecznego, politycznego i gospodarczego badanych systemów prawnych oraz ułatwia interpretację różnic i podobieństw normatywnych. W efekcie metoda prawno-porównawcza staje się narzędziem nie tylko prawniczym, ale także społeczno-kulturowym, co znacznie poszerza jej zakres i znaczenie.

Podsumowując, metoda prawno-porównawcza jest jednym z najważniejszych i najbardziej wszechstronnych narzędzi badawczych w naukach prawnych. Umożliwia nie tylko dogłębne poznanie i ocenę rozwiązań prawnych z różnych systemów i epok, ale także sprzyja rozwijaniu refleksji teoretycznej oraz praktycznych zastosowań prawa. Jej właściwe stosowanie, uwzględniające specyfikę porównywanych systemów i kontekst ich funkcjonowania, pozwala na uniknięcie błędów interpretacyjnych i nieuzasadnionych uogólnień, przyczyniając się do racjonalizacji oraz humanizacji prawa. W ten sposób metoda prawno-porównawcza stanowi istotny element współczesnego warsztatu badawczego prawoznawstwa oraz fundament dialogu międzykulturowego w obszarze prawa.

Metody badawcze najczęściej stosowane w naukach prawnych: metoda historyczno-prawna

przez
5/5 - (1 vote)

Metoda historyczno-prawna zajmuje istotne miejsce wśród ogólnych metod badawczych stosowanych w naukach prawnych, stanowiąc ważne narzędzie analizy instytucji prawnych w perspektywie czasowej. Jej podstawowym założeniem jest przedstawienie danej instytucji prawnej wraz z jej ewolucją w określonym okresie historycznym, co pozwala na lepsze zrozumienie jej aktualnego kształtu normatywnego. Metoda ta wychodzi z założenia, że prawo nie jest konstrukcją statyczną, lecz zjawiskiem dynamicznym, podlegającym ciągłym przeobrażeniom, uwarunkowanym zmianami społecznymi, politycznymi, gospodarczymi oraz kulturowymi. W konsekwencji analiza prawa oderwana od jego kontekstu historycznego prowadziłaby do uproszczeń i niepełnego obrazu badanych norm i instytucji.

Jak wskazuje M. Górnicka, metoda historyczno-prawna obejmuje zarówno metodę prawną, jak i metodę historyczną. Metoda prawna koncentruje się na analizie prawa jako systemu normatywnego, natomiast metoda historyczna eksponuje wyznacznik czasowy, zwracając uwagę na przeszłość oraz procesy zmian, ich ciągłość i nieciągłość. Połączenie obu tych perspektyw umożliwia uchwycenie prawa nie tylko jako zbioru norm obowiązujących w danym momencie, lecz także jako rezultatu długotrwałego rozwoju, na który wpływ miały określone wydarzenia historyczne oraz dominujące w danym okresie idee i wartości.

Istotą metody historyczno-prawnej w odniesieniu do prawoznawstwa jest przyjęcie określonej postawy badawczej, zakładającej konieczność historycznego ujmowania przedmiotu badań. W ramach tej postawy instytucje i normy prawne postrzegane są jako produkty dziejowego rozwoju, a nie jako twory oderwane od realiów społecznych. Oznacza to, że badacz prawa, stosując metodę historyczno-prawną, musi uwzględniać zarówno genezę badanej instytucji, jak i kolejne etapy jej przekształceń, a także przyczyny i skutki tych zmian. Takie podejście pozwala na identyfikację czynników, które determinowały określone rozwiązania normatywne, oraz na ocenę ich racjonalności w danym kontekście historycznym.

Jednym z fundamentalnych założeń metody historyczno-prawnej jest nieodzowność stawiania pytań o przeszłość badanej instytucji. Analiza obowiązującego prawa, pozbawiona refleksji nad jego historycznym ukształtowaniem, prowadzi bowiem do pominięcia istotnych elementów znaczeniowych norm prawnych. Wiele współczesnych instytucji prawnych zachowało bowiem rozwiązania wypracowane w odmiennych realiach ustrojowych lub społecznych, których sens i funkcja mogą być w pełni zrozumiane jedynie poprzez odwołanie się do ich genezy. Metoda historyczno-prawna umożliwia zatem rekonstrukcję pierwotnych założeń regulacji prawnej oraz ocenę stopnia ich aktualności.

Kolejnym istotnym elementem tej metody jest założenie, że system norm prawnych reguluje i jednocześnie opisuje różne sfery rzeczywistości społecznej, gospodarczej oraz polityczno-ustrojowej. Prawo nie funkcjonuje w próżni, lecz pozostaje w ścisłym związku z otoczeniem społecznym, na które oddziałuje i które jednocześnie wpływa na jego treść. Analiza historyczno-prawna pozwala na uchwycenie tej wzajemnej relacji, ukazując, w jaki sposób zmiany w strukturze państwa, systemie gospodarczym czy relacjach społecznych znajdowały odzwierciedlenie w kształcie norm prawnych. Dzięki temu możliwe staje się pełniejsze zrozumienie funkcji, jakie prawo pełniło w różnych okresach historycznych.

Szczególne znaczenie metoda historyczno-prawna zyskuje w kontekście sporów o prawo, które – jak podkreśla M. Górnicka – przybierały najbardziej ostre formy w momentach dziejowych przełomów. Okresy transformacji ustrojowych, rewolucji czy zasadniczych reform prawnych stanowią bowiem momenty intensywnej refleksji nad rolą prawa i jego podstawowymi założeniami aksjologicznymi. Analiza historyczno-prawna umożliwia badanie tych sporów w ich pełnym kontekście, ukazując zarówno argumenty normatywne, jak i ich uwarunkowania polityczne i społeczne. W ten sposób metoda ta przyczynia się do lepszego zrozumienia współczesnych debat prawniczych, które często nawiązują do wcześniejszych konfliktów interpretacyjnych.

Zastosowanie metody historyczno-prawnej ma szczególne znaczenie w badaniach nad instytucjami o długiej tradycji, takimi jak własność, odpowiedzialność karna, małżeństwo czy administracja publiczna. W przypadku takich instytucji ich aktualny kształt normatywny stanowi efekt wielowiekowych przekształceń, a pominięcie tego aspektu prowadziłoby do zubożenia analizy dogmatycznej. Metoda historyczno-prawna umożliwia wskazanie momentów przełomowych w rozwoju danej instytucji oraz identyfikację elementów ciągłości i zerwania z dotychczasową tradycją prawną.

Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że metoda historyczno-prawna znajduje zastosowanie w procesie wykładni prawa. Znajomość historycznego kontekstu regulacji prawnej może stanowić istotną wskazówkę interpretacyjną, zwłaszcza w przypadku przepisów niejednoznacznych lub odwołujących się do pojęć o utrwalonym, lecz zmieniającym się w czasie znaczeniu. W tym sensie metoda historyczno-prawna może pełnić funkcję pomocniczą wobec metod dogmatycznych, wzbogacając proces interpretacyjny o perspektywę temporalną.

Tylko połączenie metod historycznych i metod badania prawa pozwala na dogłębne i właściwe ukazanie treści normy prawnej, ponieważ umożliwia jednoczesne uchwycenie jej struktury normatywnej oraz dynamiki zmian społecznych i politycznych. Prawo jako zjawisko społeczne jest bowiem tworem historii, a jego analiza wymaga uwzględnienia procesów, które doprowadziły do ukształtowania obowiązujących rozwiązań prawnych. Metoda historyczno-prawna, stosowana w sposób świadomy i konsekwentny, stanowi zatem nieodzowny element warsztatu badawczego nauk prawnych, pozwalający na pogłębione i wielowymiarowe poznanie prawa jako systemu norm osadzonego w czasie i przestrzeni społecznej.

Metoda historyczno-prawna odgrywa także istotną rolę w porządkowaniu pojęć prawniczych, których znaczenie ulegało zmianom na przestrzeni dziejów. Wiele terminów prawnych funkcjonujących we współczesnym języku prawnym i prawniczym posiada bowiem długą historię semantyczną, a ich aktualne rozumienie nie zawsze odpowiada pierwotnemu sensowi normatywnemu. Analiza historyczno-prawna umożliwia prześledzenie ewolucji tych pojęć, co pozwala na uniknięcie anachronizmów interpretacyjnych oraz na bardziej świadome posługiwanie się aparatem pojęciowym prawa. Ma to szczególne znaczenie w badaniach porównawczych oraz w analizach prawa dawnego, gdzie nieuwzględnienie kontekstu historycznego mogłoby prowadzić do błędnych wniosków.

Z perspektywy metodologii nauk prawnych metoda historyczno-prawna pełni również funkcję krytyczną wobec obowiązującego prawa. Ukazanie historycznych uwarunkowań określonych rozwiązań normatywnych pozwala bowiem na ocenę, czy zachowały one swoją aktualność w zmienionych realiach społecznych i ustrojowych. W tym sensie metoda ta może stanowić punkt wyjścia do formułowania postulatów de lege ferenda, wskazując na potrzebę modyfikacji lub uchylenia regulacji, które utraciły swoje pierwotne uzasadnienie. Historyczna analiza prawa sprzyja zatem racjonalizacji procesu legislacyjnego oraz przeciwdziała bezrefleksyjnemu utrwalaniu rozwiązań normatywnych wywodzących się z odmiennych epok.

Nie można również pominąć znaczenia metody historyczno-prawnej w badaniach nad recepcją obcych porządków prawnych. Procesy zapożyczania instytucji prawnych, adaptowania rozwiązań wypracowanych w innych systemach oraz ich modyfikowania w toku rozwoju prawa krajowego stanowią ważny przedmiot analiz historyczno-prawnych. Metoda ta pozwala na wskazanie, w jaki sposób określone instytucje zostały przekształcone pod wpływem lokalnych warunków społecznych i politycznych, co ma istotne znaczenie dla oceny ich funkcjonowania we współczesnym systemie prawa.

Wreszcie należy podkreślić, że metoda historyczno-prawna posiada także wymiar dydaktyczny. Umożliwia ona lepsze zrozumienie genezy obowiązujących instytucji prawnych, co sprzyja pogłębianiu świadomości prawnej oraz kształtowaniu krytycznego podejścia do prawa. Ukazywanie prawa jako rezultatu procesów historycznych pozwala dostrzec jego zmienność i zależność od czynników pozaprawnych, a jednocześnie uczy ostrożności w formułowaniu ocen normatywnych. W tym sensie metoda historyczno-prawna nie tylko wzbogaca warsztat badawczy prawoznawstwa, lecz także przyczynia się do lepszego rozumienia prawa jako zjawiska społecznego, zakorzenionego w historii i podlegającego ciągłej ewolucji.

Metody badawcze najczęściej stosowane w naukach prawnych: analiza normatywna instytucji prawa karnego

przez
5/5 - (1 vote)

Analiza normatywna instytucji prawa karnego stanowi jeden z kluczowych obszarów badań współczesnej dogmatyki karnistycznej. Jej istotą jest przyjęcie założenia o konieczności wyraźnego odróżniania przepisów prawa karnego od norm prawnych, które są z nich rekonstruowane w procesie wykładni. Takie podejście pozwala na bardziej precyzyjne uchwycenie treści regulacji karnoprawnych oraz ich funkcji w systemie prawa, a także na uporządkowanie rozważań teoretycznych prowadzonych na gruncie prawa karnego materialnego. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że problematyka norm dekodowanych z przepisów prawa karnego stanowi obecnie jeden z najważniejszych aspektów analiz karnistycznych, co wiąże się zarówno z rozwojem teorii wykładni prawa, jak i z potrzebami praktyki stosowania prawa karnego.

Punktem wyjścia dla analizy normatywnej jest założenie, że przepis prawny nie jest tożsamy z normą prawną, lecz stanowi jedynie językowy nośnik treści normatywnej. Norma prawna rekonstruowana jest dopiero w wyniku interpretacji, która uwzględnia nie tylko brzmienie pojedynczego przepisu, lecz także jego kontekst systemowy, funkcjonalny oraz aksjologiczny. W prawie karnym rozróżnienie to nabiera szczególnego znaczenia ze względu na specyfikę regulacji karnoprawnych, które często mają charakter fragmentaryczny, a pełna treść normy sankcjonowanej lub sankcjonującej rozproszona jest w wielu przepisach, nierzadko znajdujących się w różnych aktach normatywnych.

Jak wskazuje P. Kardas, odwoływanie się do konstrukcji norm prawnych dekodowanych z przepisów prawa karnego znacząco ułatwia i porządkuje analizy teoretyczne, a w szczególności czynności interpretacyjne. Przyjęcie perspektywy normatywnej pozwala bowiem na oderwanie się od literalnego brzmienia pojedynczych jednostek redakcyjnych i skoncentrowanie się na rekonstrukcji pełnej reguły postępowania, która określa adresata normy, jej zakres zastosowania oraz konsekwencje naruszenia. Takie ujęcie sprzyja spójności analiz dogmatycznych oraz umożliwia bardziej konsekwentne stosowanie zasad odpowiedzialności karnej.

Analiza normatywna instytucji prawa karnego znajduje szczególne zastosowanie w badaniach dotyczących struktury przestępstwa, zasad odpowiedzialności karnej oraz konstrukcji typów czynów zabronionych. Rekonstrukcja normy prawnokarnej wymaga bowiem uwzględnienia zarówno przepisów określających znamiona czynu zabronionego, jak i regulacji odnoszących się do winy, bezprawności, karalności oraz sankcji karnej. W tym sensie norma prawnokarna ma charakter złożony i wieloelementowy, a jej prawidłowe odtworzenie nie jest możliwe bez zastosowania zaawansowanych narzędzi interpretacyjnych.

Dominujące we współczesnym polskim piśmiennictwie karnistycznym przekonanie o użyteczności rozróżnienia przepisów i norm znajduje swoje uzasadnienie także w przyjmowanej koncepcji wykładni prawa. Dogmatycy prawa karnego w zdecydowanej większości odwołują się do derywacyjnej koncepcji wykładni, uznawanej za najbardziej kompatybilną z dogmatyką prawa karnego. Koncepcja ta zakłada, że norma prawna nie jest bezpośrednio dana w tekście prawnym, lecz musi zostać dopiero wyprowadzona w drodze uporządkowanego procesu interpretacyjnego, obejmującego kolejne etapy wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej. Takie podejście doskonale koresponduje z potrzebą rekonstrukcji norm prawnokarnych, których treść często nie jest jednoznaczna na poziomie językowym.

W praktyce analizy normatywnej instytucji prawa karnego derywacyjna koncepcja wykładni bywa niekiedy uzupełniana elementami zaczerpniętymi z koncepcji klaryfikacyjnej, zwłaszcza w sytuacjach, w których przepis prawny charakteryzuje się względną jednoznacznością językową. Nie zmienia to jednak faktu, że zasadniczy ciężar interpretacji spoczywa na rekonstrukcji normy jako struktury normatywnej, a nie na prostym odczytaniu znaczenia przepisu. Takie połączenie obu podejść pozwala na zachowanie równowagi pomiędzy wymogiem pewności prawa a potrzebą elastycznego i racjonalnego stosowania regulacji karnoprawnych.

Analiza normatywna odgrywa również istotną rolę w rozstrzyganiu problemów związanych z kolizją norm prawa karnego, zakresem kryminalizacji oraz granicami odpowiedzialności karnej. Dzięki odwołaniu się do struktur normatywnych możliwe jest precyzyjne ustalenie relacji zachodzących pomiędzy poszczególnymi normami, w tym relacji lex specialis, lex generalis czy relacji wyłączania odpowiedzialności karnej. Pozwala to na uniknięcie uproszczonych i literalnych interpretacji, które mogłyby prowadzić do nadmiernej represyjności prawa karnego lub naruszenia podstawowych zasad, takich jak zasada nullum crimen sine lege czy zasada proporcjonalności.

Z perspektywy metodologii nauk prawnych analiza normatywna instytucji prawa karnego wpisuje się w szerszy nurt badań dogmatycznych, których celem jest systematyzacja i racjonalizacja obowiązującego prawa. Metoda ta ma charakter wewnętrzny i normatywny, gdyż operuje pojęciami właściwymi dla systemu prawa karnego oraz odwołuje się do jego immanentnych zasad i wartości. Jednocześnie nie abstrahuje całkowicie od kontekstu aksjologicznego, gdyż rekonstrukcja norm prawnokarnych nie jest możliwa bez uwzględnienia wartości chronionych przez prawo karne oraz funkcji, jakie pełni ono w systemie prawa.

Nie bez znaczenia pozostaje także fakt, że analiza normatywna znajduje szerokie zastosowanie w orzecznictwie sądów karnych. Sądy, dokonując wykładni przepisów prawa karnego, w praktyce rekonstruują normy prawnokarne, nawet jeśli nie zawsze czynią to w sposób explicite uświadomiony metodologicznie. Odwoływanie się do struktur normatywnych pozwala na bardziej transparentne uzasadnianie rozstrzygnięć oraz sprzyja jednolitości linii orzeczniczej. W tym sensie dorobek dogmatyki karnistycznej w zakresie analizy normatywnej wywiera realny wpływ na praktykę stosowania prawa.

Wszystkie wskazane argumenty upoważniają do stwierdzenia, że przekonanie o przydatności odwoływania się do norm dekodowanych z przepisów prawa karnego w analizach dogmatycznych nie wywołuje już współcześnie większych wątpliwości. Analiza normatywna instytucji prawa karnego stała się trwałym i powszechnie akceptowanym elementem warsztatu badawczego karnistyki, umożliwiającym pogłębione i uporządkowane badanie treści oraz funkcjonowania regulacji karnoprawnych. Jej znaczenie polega nie tylko na precyzowaniu konstrukcji teoretycznych, lecz także na wzmacnianiu racjonalności i spójności systemu prawa karnego jako całości.

Istotnym aspektem analizy normatywnej instytucji prawa karnego jest także możliwość wyraźnego oddzielenia płaszczyzny deskryptywnej od normatywnej w badaniach karnistycznych. Rozróżnienie przepisów i norm prawnych pozwala bowiem uniknąć utożsamiania opisu tekstu prawnego z rekonstrukcją obowiązujących reguł postępowania. W konsekwencji badacz prawa karnego zyskuje narzędzie umożliwiające precyzyjne określenie zakresu penalizacji oraz warunków aktualizacji odpowiedzialności karnej, co ma zasadnicze znaczenie dla zachowania gwarancyjnego charakteru prawa karnego. Analiza normatywna sprzyja tym samym ochronie jednostki przed nadmierną ingerencją państwa, wynikającą z rozszerzającej lub nieuprawnionej interpretacji przepisów karnych.

Zastosowanie analizy normatywnej umożliwia również bardziej pogłębione badanie instytucji wyłączających bezprawność lub winę, takich jak obrona konieczna, stan wyższej konieczności czy niepoczytalność. Rekonstrukcja norm prawnokarnych pozwala bowiem na wyraźne rozróżnienie norm sankcjonowanych od norm kolizyjnych lub kompetencyjnych, które modyfikują zakres odpowiedzialności karnej. Dzięki temu możliwe staje się uporządkowanie struktury odpowiedzialności karnej oraz wskazanie precyzyjnych granic stosowania poszczególnych instytucji prawa karnego materialnego.

Analiza normatywna odgrywa także istotną rolę w badaniach nad relacją prawa karnego materialnego do innych gałęzi prawa, w szczególności prawa konstytucyjnego oraz prawa administracyjnego. Rekonstrukcja norm prawnokarnych wymaga bowiem uwzględnienia konstytucyjnych standardów ochrony praw i wolności jednostki, takich jak zasada określoności czynu zabronionego czy zasada proporcjonalności represji karnej. W tym kontekście analiza normatywna umożliwia ocenę zgodności regulacji karnoprawnych z normami wyższego rzędu, co dodatkowo wzmacnia jej znaczenie w badaniach dogmatycznych.

Nie można również pominąć znaczenia analizy normatywnej w procesie tworzenia prawa karnego. Ustalenia dokonywane na gruncie rekonstrukcji norm prawnokarnych stanowią istotny punkt odniesienia dla działalności legislacyjnej, pozwalając na identyfikację luk normatywnych, niekonsekwencji systemowych oraz nadmiernych lub zbędnych zakresów kryminalizacji. W tym sensie analiza normatywna pełni funkcję krytyczną i korekcyjną, przyczyniając się do racjonalizacji polityki karnej oraz poprawy jakości stanowionego prawa.

Uwzględniając powyższe, należy stwierdzić, że analiza normatywna instytucji prawa karnego stanowi nie tylko narzędzie interpretacyjne, lecz także istotny element refleksji teoretycznej i praktycznej nad funkcjonowaniem prawa karnego. Jej znaczenie przejawia się w porządkowaniu struktury normatywnej prawa karnego, wzmacnianiu jego funkcji gwarancyjnej oraz zapewnianiu spójności systemowej. W konsekwencji analiza normatywna pozostaje jednym z najważniejszych i najbardziej użytecznych podejść badawczych w naukach prawa karnego, trwale zakorzenionym we współczesnej dogmatyce karnistycznej.

Metody badawcze najczęściej stosowane w naukach prawnych: metoda dogmatyczno-prawna

przez
5/5 - (1 vote)

W naukach prawnych zagadnienie metod badawczych odgrywa kluczową rolę zarówno na etapie analizy obowiązującego prawa, jak i w procesie formułowania postulatów de lege ferenda. Specyfika prawa jako systemu normatywnego sprawia, że metody badawcze stosowane w tej dziedzinie różnią się istotnie od metod charakterystycznych dla nauk empirycznych. Badania prawnicze koncentrują się bowiem nie na opisie rzeczywistości społecznej jako takiej, lecz na analizie treści norm prawnych, ich struktury, funkcji oraz miejsca w systemie prawa. Wśród metod najczęściej stosowanych w naukach prawnych szczególne znaczenie przypisuje się metodzie dogmatyczno-prawnej, która bywa określana jako metoda podstawowa i fundamentalna dla prawniczego poznania.

Metoda dogmatyczno-prawna polega przede wszystkim na analizie obowiązujących tekstów prawnych, rozumianych jako źródła norm prawnych. Jej celem nie jest badanie skuteczności prawa ani jego społecznych konsekwencji, lecz ustalenie treści norm prawnych oraz sposobu ich rozumienia w ramach określonego systemu prawa. W literaturze przedmiotu metoda ta bywa określana jako normatywna, formalno-dogmatyczna lub interpretacyjna, co podkreśla jej ścisły związek z wykładnią prawa. Jak wskazuje A. Bałaban, jest ona często uznawana za podstawową metodę badawczą i wykładniczą, stosowaną przy interpretowaniu tekstów prawnych, co przesądza o jej centralnym miejscu w warsztacie badacza prawa.

Pierwszym etapem stosowania metody dogmatyczno-prawnej jest interpretacja językowo-logiczna tekstu prawnego. Polega ona na analizie znaczenia przepisów prawa z wykorzystaniem reguł języka naturalnego oraz języka prawniczego, a także zasad logiki formalnej i prawniczej. Badacz prawa dąży w tej fazie do ustalenia sensu normatywnego wypowiedzi prawodawcy, uwzględniając znaczenie poszczególnych pojęć, ich kontekst składniowy oraz relacje logiczne zachodzące pomiędzy normami. Istotne znaczenie ma tu rozróżnienie między przepisem prawnym a normą prawną, przy czym interpretacja zmierza do rekonstrukcji normy prawnej jako reguły postępowania zakodowanej w tekście aktu normatywnego.

Interpretacja językowo-logiczna nie wyczerpuje jednak procesu wykładni prawa, gdyż znaczenie norm prawnych nie może być ustalane w oderwaniu od systemu prawa jako całości. Z tego względu kolejnym etapem metody dogmatyczno-prawnej jest interpretacja systemowa, polegająca na odniesieniu badanych norm do zasad systemu prawa oraz zasad charakterystycznych dla danej gałęzi prawa. W tym ujęciu norma prawna analizowana jest w kontekście innych norm, co pozwala na zachowanie spójności i niesprzeczności systemu prawnego. Interpretacja systemowa uwzględnia hierarchię źródeł prawa, relacje lex superior derogat legi inferiori, lex specialis derogat legi generali oraz lex posterior derogat legi priori, które stanowią podstawowe dyrektywy porządkujące system prawa.

Szczególną rolę w ramach interpretacji systemowej odgrywają zasady prawa, zarówno o charakterze ogólnym, jak i gałęziowym. Zasady te pełnią funkcję interpretacyjną, korygującą oraz integrującą, umożliwiając nadanie normom prawnym znaczenia zgodnego z aksjologią systemu prawa. Odwołanie się do zasad konstytucyjnych, takich jak zasada demokratycznego państwa prawnego czy zasada ochrony praw nabytych, pozwala badaczowi prawa nie tylko na lepsze zrozumienie treści normy, lecz także na ocenę jej zgodności z podstawowymi wartościami porządku prawnego. W tym sensie metoda dogmatyczno-prawna nie ogranicza się do czysto formalnej analizy tekstu, lecz obejmuje także elementy aksjologiczne.

Kolejnym istotnym komponentem metody dogmatyczno-prawnej jest interpretacja funkcjonalna, nazywana również celowościową lub teleologiczną. Jej celem jest ustalenie znaczenia normy prawnej z uwzględnieniem celu, jakiemu dana regulacja ma służyć. Cel ten może być wyraźnie wskazany przez prawodawcę, na przykład w przepisach wprowadzających lub w uzasadnieniu projektu ustawy, albo może mieć charakter domniemany, rekonstruowany na podstawie funkcji społecznej danej instytucji prawnej. Interpretacja funkcjonalna zakłada, że prawo jest instrumentem realizacji określonych wartości i celów społecznych, a zatem jego wykładnia powinna prowadzić do rezultatów racjonalnych i społecznie pożądanych.

Znaczenie interpretacji funkcjonalnej szczególnie wyraźnie ujawnia się w sytuacjach, w których wykładnia językowa i systemowa nie prowadzą do jednoznacznych rezultatów lub gdy ich zastosowanie skutkowałoby konsekwencjami sprzecznymi z ratio legis danej regulacji. W takich przypadkach metoda dogmatyczno-prawna dopuszcza korektę znaczenia normy poprzez odwołanie się do jej celu, co pozwala na elastyczne, lecz nadal normatywnie uzasadnione stosowanie prawa. Należy jednak podkreślić, że interpretacja funkcjonalna nie może prowadzić do dowolności interpretacyjnej ani zastępowania woli prawodawcy wolą interpretatora, co stanowi jeden z najczęściej podnoszonych zarzutów wobec tej fazy wykładni.

Metoda dogmatyczno-prawna znajduje zastosowanie zarówno w badaniach teoretycznych, jak i praktyce stosowania prawa. Jest ona podstawowym narzędziem pracy doktryny prawniczej, orzecznictwa sądowego oraz praktyki legislacyjnej. Jej uniwersalny charakter sprawia, że może być stosowana w odniesieniu do wszystkich gałęzi prawa, niezależnie od ich specyfiki przedmiotowej. Jednocześnie metoda ta bywa krytykowana za nadmierny formalizm oraz ograniczenie perspektywy badawczej do analizy tekstów prawnych, z pominięciem społecznych uwarunkowań funkcjonowania prawa.

Pomimo wskazywanych ograniczeń metoda dogmatyczno-prawna pozostaje nieodzownym elementem badań w naukach prawnych. Jej znaczenie wynika z samej natury prawa jako systemu normatywnego, którego poznanie wymaga przede wszystkim rekonstrukcji i interpretacji treści norm prawnych. Uproszczone ujęcie tej metody, obejmujące analizę językowo-logiczną, systemową oraz funkcjonalną, pozwala na zachowanie metodologicznej przejrzystości i spójności badań prawniczych. W konsekwencji metoda ta stanowi fundament, na którym mogą być budowane bardziej złożone analizy, uwzględniające także elementy porównawcze, historyczne czy socjologiczne, bez utraty właściwej naukom prawnym perspektywy normatywnej.

Uproszczony charakter metody dogmatyczno-prawnej nie oznacza jej powierzchowności ani ograniczonej wartości poznawczej. Wręcz przeciwnie, koncentracja na analizie tekstów prawnych pozwala na precyzyjne ustalenie treści norm prawnych oraz ich konsekwencji normatywnych, co stanowi podstawowy warunek poprawnego stosowania prawa. W tym sensie metoda ta pełni funkcję porządkującą oraz stabilizującą system prawa, umożliwiając zachowanie jednolitości interpretacyjnej oraz przewidywalności rozstrzygnięć prawnych. Jest to szczególnie istotne w kontekście zasady pewności prawa, która stanowi jedną z fundamentalnych wartości demokratycznego państwa prawnego.

W praktyce badawczej metoda dogmatyczno-prawna często uzupełniana jest o elementy analizy doktrynalnej oraz orzeczniczej. Analiza poglądów przedstawicieli nauki prawa oraz stanowisk zajmowanych przez sądy pozwala na uchwycenie dominujących kierunków interpretacyjnych oraz identyfikację sporów interpretacyjnych występujących na tle konkretnych regulacji prawnych. Choć sama metoda dogmatyczno-prawna nie zakłada badania skutków społecznych prawa, to uwzględnienie dorobku orzecznictwa i doktryny umożliwia pełniejsze odtworzenie funkcjonowania norm prawnych w systemie prawa pozytywnego. W ten sposób metoda ta zachowuje swój normatywny charakter, jednocześnie nie abstrahując całkowicie od praktyki stosowania prawa.

Na gruncie metodologii nauk prawnych metoda dogmatyczno-prawna bywa określana jako metoda wewnętrzna, gdyż operuje kategoriami immanentnymi dla systemu prawa. Oznacza to, że badacz prawa, posługując się tą metodą, nie wychodzi poza ramy systemu normatywnego, lecz analizuje go z perspektywy jego własnych reguł, pojęć i zasad. Takie podejście odróżnia nauki prawne od nauk empirycznych, które dążą do opisu i wyjaśniania zjawisk społecznych przy użyciu metod obserwacyjnych i statystycznych. W konsekwencji metoda dogmatyczno-prawna pozostaje metodą właściwą i adekwatną do przedmiotu badań prawniczych.

Należy również podkreślić znaczenie tej metody w procesie kształcenia prawniczego. Nauczanie prawa w dużej mierze opiera się na rozwijaniu umiejętności interpretacji przepisów prawnych oraz rekonstrukcji norm prawnych, co stanowi istotę metody dogmatyczno-prawnej. Studenci prawa uczą się posługiwania językiem prawniczym, rozpoznawania struktur normatywnych oraz stosowania reguł wykładni, co przygotowuje ich do przyszłej praktyki zawodowej. W tym kontekście metoda dogmatyczno-prawna pełni nie tylko funkcję badawczą, lecz także dydaktyczną.

Podsumowując, metoda dogmatyczno-prawna, mimo swojej uproszczonej postaci, stanowi podstawowe i nieodzowne narzędzie badawcze w naukach prawnych. Jej istota polega na systematycznej i racjonalnej analizie tekstów prawnych z wykorzystaniem interpretacji językowo-logicznej, systemowej oraz funkcjonalnej. Metoda ta umożliwia rekonstrukcję treści norm prawnych, ich ocenę z perspektywy systemowej oraz wyjaśnienie ich znaczenia w kontekście celów regulacji prawnej. Pomimo pojawiających się postulatów rozszerzania warsztatu badawczego nauk prawnych o metody empiryczne, metoda dogmatyczno-prawna pozostaje fundamentem refleksji prawniczej i warunkiem zachowania tożsamości metodologicznej tej dyscypliny.

Test niezależności chi²

przez
5/5 - (1 vote)

Test niezależności chi² jest jedną z podstawowych metod statystycznych stosowanych w analizie zależności między dwiema cechami jakościowymi. W praktyce badawczej jego zastosowanie koncentruje się na próbkach wybranych z populacji w celu sprawdzenia, czy między badanymi zmiennymi istnieje statystycznie istotny związek. Metoda ta znajduje szczególne zastosowanie w przypadku cech mierzonych na skalach nominalnych lub porządkowych, czyli takich, które nie pozwalają na wykonywanie operacji arytmetycznych typowych dla zmiennych ilościowych.

Zasadniczą funkcją testu chi² jest weryfikacja hipotezy o niezależności dwóch cech jakościowych. Hipoteza zerowa zakłada brak związku między badanymi cechami, natomiast hipoteza alternatywna przewiduje istnienie zależności. Analiza oparta na chi² pozwala określić, na ile obserwowane w próbie rozkłady różnią się od rozkładów oczekiwanych w sytuacji braku związku. Obliczenia statystyczne przeprowadza się poprzez zestawienie danych w tabelach kontyngencji, w których wiersze i kolumny odpowiadają poszczególnym kategoriom badanych cech.

Kolejnym krokiem jest obliczenie wartości statystyki chi² według klasycznego wzoru, który polega na sumowaniu kwadratów różnic między wartościami obserwowanymi i oczekiwanymi, podzielonych przez wartości oczekiwane. Otrzymany wynik porównuje się następnie z wartością krytyczną statystyki chi² dla odpowiedniego poziomu istotności i stopni swobody, co pozwala na przyjęcie lub odrzucenie hipotezy zerowej. Dzięki temu badacz uzyskuje wiarygodną informację, czy obserwowane zależności w próbie mogą być interpretowane jako reprezentatywne dla całej populacji, czy też są jedynie przypadkowe.

Weryfikacja hipotez za pomocą testu chi² jest istotna nie tylko w kontekście formalnym, ale również praktycznym. Wyniki testu pozwalają ocenić, czy zmienne badane w projekcie mają rzeczywisty związek przyczynowo-skutkowy, co jest kluczowe w naukach społecznych, pedagogice, socjologii czy zarządzaniu. Test ten umożliwia także selekcję zmiennych do dalszych analiz statystycznych, takich jak analiza regresji czy modelowanie ścieżek przyczynowo-skutkowych.

Test niezależności chi² jest stosunkowo prosty w interpretacji, ale wymaga spełnienia kilku warunków. Należy pamiętać, że wartości oczekiwane w każdej komórce tabeli kontyngencji nie powinny być zbyt małe, a liczebność próby powinna być wystarczająca, by wyniki były statystycznie wiarygodne. W praktyce oznacza to, że dla każdej kombinacji kategorii badanych cech oczekiwana liczba przypadków powinna wynosić co najmniej 5. Niedostateczna liczebność komórek może prowadzić do zafałszowania wyników i niewłaściwej interpretacji zależności między zmiennymi.

Warto również podkreślić, że test chi² nie określa siły ani kierunku związku między zmiennymi – wskazuje jedynie na istnienie lub brak zależności statystycznej. W celu oszacowania siły związku wykorzystuje się często współczynniki takie jak phi, Cramér’s V lub współczynnik kontyngencji, które uzupełniają klasyczny test i pozwalają na pełniejszą interpretację danych. Dzięki temu badacz może nie tylko stwierdzić, że dwie cechy są powiązane, ale również ocenić, na ile silna jest ta zależność, co ma istotne znaczenie przy formułowaniu wniosków i rekomendacji w badaniu.

Test niezależności chi² jest nieodzownym narzędziem w statystycznym wnioskowaniu o związkach między zmiennymi jakościowymi. Jego zastosowanie umożliwia nie tylko weryfikację hipotez badawczych, ale również ocenę reprezentatywności próby i naukową wartość uzyskanych wyników. Umiejętność prawidłowego zastosowania tego testu jest zatem kluczowa dla każdego studenta przygotowującego pracę dyplomową lub magisterską, w której weryfikacja zależności między cechami jakościowymi jest elementem metodologicznym badania. Poprawne posługiwanie się tym narzędziem wymaga nie tylko znajomości wzorów i procedur obliczeniowych, ale również umiejętności krytycznej interpretacji wyników w kontekście celów badawczych i ograniczeń przyjętej próby.

Analiza wyników testu chi² i interpretacja wniosków

Analiza wyników uzyskanych za pomocą testu niezależności chi² stanowi jeden z kluczowych etapów badań empirycznych w naukach społecznych, pedagogice, socjologii czy zarządzaniu. Sam test, choć pozwala stwierdzić, czy dwie cechy jakościowe są powiązane, nie daje pełnej odpowiedzi na pytania badawcze dotyczące charakteru tej zależności, jej siły ani praktycznych implikacji wyników. Dlatego etap analizy wyników wymaga nie tylko poprawnego zastosowania procedury statystycznej, ale również umiejętności wnioskowania i interpretacji danych w kontekście problemu badawczego.

Pierwszym krokiem w analizie wyników jest sporządzenie tabeli kontyngencji, w której zestawia się obserwowane liczebności przypadków w poszczególnych kategoriach badanych cech. Następnie porównuje się je z wartościami oczekiwanymi w sytuacji braku związku, co pozwala obliczyć statystykę chi². Już na tym etapie istotne jest zwrócenie uwagi na odpowiednią liczebność próby oraz minimalne wartości w komórkach tabeli, ponieważ zbyt małe liczebności mogą zafałszować wynik testu, a tym samym wnioski badawcze. W pracy dyplomowej należy w tym momencie szczegółowo opisać strukturę próby, liczbę kategorii zmiennych oraz sposób obliczenia wartości oczekiwanych, co zwiększa przejrzystość i powtarzalność badań.

Kolejnym etapem jest interpretacja statystyki chi² w odniesieniu do wartości krytycznej dla przyjętego poziomu istotności i stopni swobody. Wynik testu pozwala podjąć decyzję, czy odrzucamy hipotezę zerową o niezależności cech, czy też ją przyjmujemy. W pracy dyplomowej ważne jest, aby nie ograniczać się do samej informacji o przyjęciu lub odrzuceniu hipotezy, lecz dokładnie opisać, co to oznacza w kontekście badanego problemu. Należy wskazać, które kombinacje kategorii cech wykazują istotną statystycznie zależność, a także omówić znaczenie tej zależności z perspektywy praktycznej lub teoretycznej.

Istotnym uzupełnieniem analizy wyników jest zastosowanie współczynników mierzących siłę związku między zmiennymi, takich jak współczynnik phi, Cramér’s V czy współczynnik kontyngencji. Pozwalają one nie tylko określić, czy zależność istnieje, ale również ocenić, jak silna jest ta relacja. W pracy dyplomowej wskazanie siły związku jest szczególnie istotne, gdy badacz formułuje rekomendacje praktyczne lub porównuje wyniki z wcześniejszymi badaniami. Współczynniki te pomagają uniknąć sytuacji, w której statystycznie istotna zależność okazuje się w praktyce nieistotna lub niewielka, co mogłoby prowadzić do błędnych wniosków dotyczących zależności między cechami.

W procesie interpretacji wyników należy również uwzględnić ograniczenia badania i możliwe źródła błędu. Test chi² daje wnioski oparte na próbie, a nie całej populacji, dlatego istotna jest analiza reprezentatywności próby, jej liczebności oraz ewentualnych błędów losowych czy systematycznych. W pracy dyplomowej wskazanie takich ograniczeń nie tylko zwiększa rzetelność badań, ale również ułatwia czytelnikowi prawidłową interpretację wyników. Dodatkowo, w przypadku stwierdzenia związku między zmiennymi, warto zastanowić się, czy można sformułować hipotezy o przyczynowości, czy też jedynie o współwystępowaniu cech, ponieważ test chi² nie pozwala sam w sobie określić kierunku zależności.

Wnioskowanie w oparciu o test chi² powinno być zawsze powiązane z celami badawczymi postawionymi we wstępie pracy dyplomowej. Wnioski powinny odnosić się do pierwotnych pytań badawczych i hipotez, prezentując zarówno potwierdzenie lub odrzucenie hipotez, jak i praktyczne implikacje tych wyników. W pracy prawniczej, pedagogicznej czy z zakresu nauk społecznych wnioski mogą mieć charakter rekomendacji dotyczących polityki edukacyjnej, działań administracyjnych lub metod interwencji społecznych. Analiza powinna być logicznie powiązana z wcześniejszymi częściami pracy, tak aby czytelnik mógł prześledzić, w jaki sposób przeprowadzone obliczenia i interpretacje prowadzą do końcowego wniosku.

Dobrą praktyką jest również przedstawienie wyników w formie graficznej, np. w postaci wykresów słupkowych lub tabel podsumowujących zależności między kategoriami cech. Graficzna prezentacja danych ułatwia czytelnikowi szybkie zrozumienie zależności, pokazuje ich rozkład oraz wzmacnia wnioski płynące z analizy statystycznej. W pracy dyplomowej warto połączyć interpretację statystyczną z opisową, omawiając, co oznacza stwierdzona zależność w realnym kontekście badanego problemu.

Analiza wyników testu chi² i interpretacja wniosków w pracy dyplomowej to proces wieloetapowy, który wymaga od badacza nie tylko znajomości procedur obliczeniowych, ale również umiejętności krytycznej analizy, logicznego wnioskowania i praktycznej interpretacji wyników. Poprawnie przeprowadzona analiza pozwala na naukowo uzasadnione stwierdzenia dotyczące zależności między badanymi cechami, uwzględnia ograniczenia badania oraz umożliwia formułowanie wniosków adekwatnych do postawionych pytań badawczych. W pracy dyplomowej etap ten powinien być opisany w sposób spójny, przejrzysty i systematyczny, tak aby każdy czytelnik mógł zrozumieć logikę badania, sposób pozyskania danych oraz znaczenie uzyskanych wyników w kontekście całego badania.