Metoda historyczno-prawna zajmuje istotne miejsce wśród ogólnych metod badawczych stosowanych w naukach prawnych, stanowiąc ważne narzędzie analizy instytucji prawnych w perspektywie czasowej. Jej podstawowym założeniem jest przedstawienie danej instytucji prawnej wraz z jej ewolucją w określonym okresie historycznym, co pozwala na lepsze zrozumienie jej aktualnego kształtu normatywnego. Metoda ta wychodzi z założenia, że prawo nie jest konstrukcją statyczną, lecz zjawiskiem dynamicznym, podlegającym ciągłym przeobrażeniom, uwarunkowanym zmianami społecznymi, politycznymi, gospodarczymi oraz kulturowymi. W konsekwencji analiza prawa oderwana od jego kontekstu historycznego prowadziłaby do uproszczeń i niepełnego obrazu badanych norm i instytucji.
Jak wskazuje M. Górnicka, metoda historyczno-prawna obejmuje zarówno metodę prawną, jak i metodę historyczną. Metoda prawna koncentruje się na analizie prawa jako systemu normatywnego, natomiast metoda historyczna eksponuje wyznacznik czasowy, zwracając uwagę na przeszłość oraz procesy zmian, ich ciągłość i nieciągłość. Połączenie obu tych perspektyw umożliwia uchwycenie prawa nie tylko jako zbioru norm obowiązujących w danym momencie, lecz także jako rezultatu długotrwałego rozwoju, na który wpływ miały określone wydarzenia historyczne oraz dominujące w danym okresie idee i wartości.
Istotą metody historyczno-prawnej w odniesieniu do prawoznawstwa jest przyjęcie określonej postawy badawczej, zakładającej konieczność historycznego ujmowania przedmiotu badań. W ramach tej postawy instytucje i normy prawne postrzegane są jako produkty dziejowego rozwoju, a nie jako twory oderwane od realiów społecznych. Oznacza to, że badacz prawa, stosując metodę historyczno-prawną, musi uwzględniać zarówno genezę badanej instytucji, jak i kolejne etapy jej przekształceń, a także przyczyny i skutki tych zmian. Takie podejście pozwala na identyfikację czynników, które determinowały określone rozwiązania normatywne, oraz na ocenę ich racjonalności w danym kontekście historycznym.
Jednym z fundamentalnych założeń metody historyczno-prawnej jest nieodzowność stawiania pytań o przeszłość badanej instytucji. Analiza obowiązującego prawa, pozbawiona refleksji nad jego historycznym ukształtowaniem, prowadzi bowiem do pominięcia istotnych elementów znaczeniowych norm prawnych. Wiele współczesnych instytucji prawnych zachowało bowiem rozwiązania wypracowane w odmiennych realiach ustrojowych lub społecznych, których sens i funkcja mogą być w pełni zrozumiane jedynie poprzez odwołanie się do ich genezy. Metoda historyczno-prawna umożliwia zatem rekonstrukcję pierwotnych założeń regulacji prawnej oraz ocenę stopnia ich aktualności.
Kolejnym istotnym elementem tej metody jest założenie, że system norm prawnych reguluje i jednocześnie opisuje różne sfery rzeczywistości społecznej, gospodarczej oraz polityczno-ustrojowej. Prawo nie funkcjonuje w próżni, lecz pozostaje w ścisłym związku z otoczeniem społecznym, na które oddziałuje i które jednocześnie wpływa na jego treść. Analiza historyczno-prawna pozwala na uchwycenie tej wzajemnej relacji, ukazując, w jaki sposób zmiany w strukturze państwa, systemie gospodarczym czy relacjach społecznych znajdowały odzwierciedlenie w kształcie norm prawnych. Dzięki temu możliwe staje się pełniejsze zrozumienie funkcji, jakie prawo pełniło w różnych okresach historycznych.
Szczególne znaczenie metoda historyczno-prawna zyskuje w kontekście sporów o prawo, które – jak podkreśla M. Górnicka – przybierały najbardziej ostre formy w momentach dziejowych przełomów. Okresy transformacji ustrojowych, rewolucji czy zasadniczych reform prawnych stanowią bowiem momenty intensywnej refleksji nad rolą prawa i jego podstawowymi założeniami aksjologicznymi. Analiza historyczno-prawna umożliwia badanie tych sporów w ich pełnym kontekście, ukazując zarówno argumenty normatywne, jak i ich uwarunkowania polityczne i społeczne. W ten sposób metoda ta przyczynia się do lepszego zrozumienia współczesnych debat prawniczych, które często nawiązują do wcześniejszych konfliktów interpretacyjnych.
Zastosowanie metody historyczno-prawnej ma szczególne znaczenie w badaniach nad instytucjami o długiej tradycji, takimi jak własność, odpowiedzialność karna, małżeństwo czy administracja publiczna. W przypadku takich instytucji ich aktualny kształt normatywny stanowi efekt wielowiekowych przekształceń, a pominięcie tego aspektu prowadziłoby do zubożenia analizy dogmatycznej. Metoda historyczno-prawna umożliwia wskazanie momentów przełomowych w rozwoju danej instytucji oraz identyfikację elementów ciągłości i zerwania z dotychczasową tradycją prawną.
Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że metoda historyczno-prawna znajduje zastosowanie w procesie wykładni prawa. Znajomość historycznego kontekstu regulacji prawnej może stanowić istotną wskazówkę interpretacyjną, zwłaszcza w przypadku przepisów niejednoznacznych lub odwołujących się do pojęć o utrwalonym, lecz zmieniającym się w czasie znaczeniu. W tym sensie metoda historyczno-prawna może pełnić funkcję pomocniczą wobec metod dogmatycznych, wzbogacając proces interpretacyjny o perspektywę temporalną.
Tylko połączenie metod historycznych i metod badania prawa pozwala na dogłębne i właściwe ukazanie treści normy prawnej, ponieważ umożliwia jednoczesne uchwycenie jej struktury normatywnej oraz dynamiki zmian społecznych i politycznych. Prawo jako zjawisko społeczne jest bowiem tworem historii, a jego analiza wymaga uwzględnienia procesów, które doprowadziły do ukształtowania obowiązujących rozwiązań prawnych. Metoda historyczno-prawna, stosowana w sposób świadomy i konsekwentny, stanowi zatem nieodzowny element warsztatu badawczego nauk prawnych, pozwalający na pogłębione i wielowymiarowe poznanie prawa jako systemu norm osadzonego w czasie i przestrzeni społecznej.
Metoda historyczno-prawna odgrywa także istotną rolę w porządkowaniu pojęć prawniczych, których znaczenie ulegało zmianom na przestrzeni dziejów. Wiele terminów prawnych funkcjonujących we współczesnym języku prawnym i prawniczym posiada bowiem długą historię semantyczną, a ich aktualne rozumienie nie zawsze odpowiada pierwotnemu sensowi normatywnemu. Analiza historyczno-prawna umożliwia prześledzenie ewolucji tych pojęć, co pozwala na uniknięcie anachronizmów interpretacyjnych oraz na bardziej świadome posługiwanie się aparatem pojęciowym prawa. Ma to szczególne znaczenie w badaniach porównawczych oraz w analizach prawa dawnego, gdzie nieuwzględnienie kontekstu historycznego mogłoby prowadzić do błędnych wniosków.
Z perspektywy metodologii nauk prawnych metoda historyczno-prawna pełni również funkcję krytyczną wobec obowiązującego prawa. Ukazanie historycznych uwarunkowań określonych rozwiązań normatywnych pozwala bowiem na ocenę, czy zachowały one swoją aktualność w zmienionych realiach społecznych i ustrojowych. W tym sensie metoda ta może stanowić punkt wyjścia do formułowania postulatów de lege ferenda, wskazując na potrzebę modyfikacji lub uchylenia regulacji, które utraciły swoje pierwotne uzasadnienie. Historyczna analiza prawa sprzyja zatem racjonalizacji procesu legislacyjnego oraz przeciwdziała bezrefleksyjnemu utrwalaniu rozwiązań normatywnych wywodzących się z odmiennych epok.
Nie można również pominąć znaczenia metody historyczno-prawnej w badaniach nad recepcją obcych porządków prawnych. Procesy zapożyczania instytucji prawnych, adaptowania rozwiązań wypracowanych w innych systemach oraz ich modyfikowania w toku rozwoju prawa krajowego stanowią ważny przedmiot analiz historyczno-prawnych. Metoda ta pozwala na wskazanie, w jaki sposób określone instytucje zostały przekształcone pod wpływem lokalnych warunków społecznych i politycznych, co ma istotne znaczenie dla oceny ich funkcjonowania we współczesnym systemie prawa.
Wreszcie należy podkreślić, że metoda historyczno-prawna posiada także wymiar dydaktyczny. Umożliwia ona lepsze zrozumienie genezy obowiązujących instytucji prawnych, co sprzyja pogłębianiu świadomości prawnej oraz kształtowaniu krytycznego podejścia do prawa. Ukazywanie prawa jako rezultatu procesów historycznych pozwala dostrzec jego zmienność i zależność od czynników pozaprawnych, a jednocześnie uczy ostrożności w formułowaniu ocen normatywnych. W tym sensie metoda historyczno-prawna nie tylko wzbogaca warsztat badawczy prawoznawstwa, lecz także przyczynia się do lepszego rozumienia prawa jako zjawiska społecznego, zakorzenionego w historii i podlegającego ciągłej ewolucji.