W naukach prawnych zagadnienie metod badawczych odgrywa kluczową rolę zarówno na etapie analizy obowiązującego prawa, jak i w procesie formułowania postulatów de lege ferenda. Specyfika prawa jako systemu normatywnego sprawia, że metody badawcze stosowane w tej dziedzinie różnią się istotnie od metod charakterystycznych dla nauk empirycznych. Badania prawnicze koncentrują się bowiem nie na opisie rzeczywistości społecznej jako takiej, lecz na analizie treści norm prawnych, ich struktury, funkcji oraz miejsca w systemie prawa. Wśród metod najczęściej stosowanych w naukach prawnych szczególne znaczenie przypisuje się metodzie dogmatyczno-prawnej, która bywa określana jako metoda podstawowa i fundamentalna dla prawniczego poznania.
Metoda dogmatyczno-prawna polega przede wszystkim na analizie obowiązujących tekstów prawnych, rozumianych jako źródła norm prawnych. Jej celem nie jest badanie skuteczności prawa ani jego społecznych konsekwencji, lecz ustalenie treści norm prawnych oraz sposobu ich rozumienia w ramach określonego systemu prawa. W literaturze przedmiotu metoda ta bywa określana jako normatywna, formalno-dogmatyczna lub interpretacyjna, co podkreśla jej ścisły związek z wykładnią prawa. Jak wskazuje A. Bałaban, jest ona często uznawana za podstawową metodę badawczą i wykładniczą, stosowaną przy interpretowaniu tekstów prawnych, co przesądza o jej centralnym miejscu w warsztacie badacza prawa.
Pierwszym etapem stosowania metody dogmatyczno-prawnej jest interpretacja językowo-logiczna tekstu prawnego. Polega ona na analizie znaczenia przepisów prawa z wykorzystaniem reguł języka naturalnego oraz języka prawniczego, a także zasad logiki formalnej i prawniczej. Badacz prawa dąży w tej fazie do ustalenia sensu normatywnego wypowiedzi prawodawcy, uwzględniając znaczenie poszczególnych pojęć, ich kontekst składniowy oraz relacje logiczne zachodzące pomiędzy normami. Istotne znaczenie ma tu rozróżnienie między przepisem prawnym a normą prawną, przy czym interpretacja zmierza do rekonstrukcji normy prawnej jako reguły postępowania zakodowanej w tekście aktu normatywnego.
Interpretacja językowo-logiczna nie wyczerpuje jednak procesu wykładni prawa, gdyż znaczenie norm prawnych nie może być ustalane w oderwaniu od systemu prawa jako całości. Z tego względu kolejnym etapem metody dogmatyczno-prawnej jest interpretacja systemowa, polegająca na odniesieniu badanych norm do zasad systemu prawa oraz zasad charakterystycznych dla danej gałęzi prawa. W tym ujęciu norma prawna analizowana jest w kontekście innych norm, co pozwala na zachowanie spójności i niesprzeczności systemu prawnego. Interpretacja systemowa uwzględnia hierarchię źródeł prawa, relacje lex superior derogat legi inferiori, lex specialis derogat legi generali oraz lex posterior derogat legi priori, które stanowią podstawowe dyrektywy porządkujące system prawa.
Szczególną rolę w ramach interpretacji systemowej odgrywają zasady prawa, zarówno o charakterze ogólnym, jak i gałęziowym. Zasady te pełnią funkcję interpretacyjną, korygującą oraz integrującą, umożliwiając nadanie normom prawnym znaczenia zgodnego z aksjologią systemu prawa. Odwołanie się do zasad konstytucyjnych, takich jak zasada demokratycznego państwa prawnego czy zasada ochrony praw nabytych, pozwala badaczowi prawa nie tylko na lepsze zrozumienie treści normy, lecz także na ocenę jej zgodności z podstawowymi wartościami porządku prawnego. W tym sensie metoda dogmatyczno-prawna nie ogranicza się do czysto formalnej analizy tekstu, lecz obejmuje także elementy aksjologiczne.
Kolejnym istotnym komponentem metody dogmatyczno-prawnej jest interpretacja funkcjonalna, nazywana również celowościową lub teleologiczną. Jej celem jest ustalenie znaczenia normy prawnej z uwzględnieniem celu, jakiemu dana regulacja ma służyć. Cel ten może być wyraźnie wskazany przez prawodawcę, na przykład w przepisach wprowadzających lub w uzasadnieniu projektu ustawy, albo może mieć charakter domniemany, rekonstruowany na podstawie funkcji społecznej danej instytucji prawnej. Interpretacja funkcjonalna zakłada, że prawo jest instrumentem realizacji określonych wartości i celów społecznych, a zatem jego wykładnia powinna prowadzić do rezultatów racjonalnych i społecznie pożądanych.
Znaczenie interpretacji funkcjonalnej szczególnie wyraźnie ujawnia się w sytuacjach, w których wykładnia językowa i systemowa nie prowadzą do jednoznacznych rezultatów lub gdy ich zastosowanie skutkowałoby konsekwencjami sprzecznymi z ratio legis danej regulacji. W takich przypadkach metoda dogmatyczno-prawna dopuszcza korektę znaczenia normy poprzez odwołanie się do jej celu, co pozwala na elastyczne, lecz nadal normatywnie uzasadnione stosowanie prawa. Należy jednak podkreślić, że interpretacja funkcjonalna nie może prowadzić do dowolności interpretacyjnej ani zastępowania woli prawodawcy wolą interpretatora, co stanowi jeden z najczęściej podnoszonych zarzutów wobec tej fazy wykładni.
Metoda dogmatyczno-prawna znajduje zastosowanie zarówno w badaniach teoretycznych, jak i praktyce stosowania prawa. Jest ona podstawowym narzędziem pracy doktryny prawniczej, orzecznictwa sądowego oraz praktyki legislacyjnej. Jej uniwersalny charakter sprawia, że może być stosowana w odniesieniu do wszystkich gałęzi prawa, niezależnie od ich specyfiki przedmiotowej. Jednocześnie metoda ta bywa krytykowana za nadmierny formalizm oraz ograniczenie perspektywy badawczej do analizy tekstów prawnych, z pominięciem społecznych uwarunkowań funkcjonowania prawa.
Pomimo wskazywanych ograniczeń metoda dogmatyczno-prawna pozostaje nieodzownym elementem badań w naukach prawnych. Jej znaczenie wynika z samej natury prawa jako systemu normatywnego, którego poznanie wymaga przede wszystkim rekonstrukcji i interpretacji treści norm prawnych. Uproszczone ujęcie tej metody, obejmujące analizę językowo-logiczną, systemową oraz funkcjonalną, pozwala na zachowanie metodologicznej przejrzystości i spójności badań prawniczych. W konsekwencji metoda ta stanowi fundament, na którym mogą być budowane bardziej złożone analizy, uwzględniające także elementy porównawcze, historyczne czy socjologiczne, bez utraty właściwej naukom prawnym perspektywy normatywnej.
Uproszczony charakter metody dogmatyczno-prawnej nie oznacza jej powierzchowności ani ograniczonej wartości poznawczej. Wręcz przeciwnie, koncentracja na analizie tekstów prawnych pozwala na precyzyjne ustalenie treści norm prawnych oraz ich konsekwencji normatywnych, co stanowi podstawowy warunek poprawnego stosowania prawa. W tym sensie metoda ta pełni funkcję porządkującą oraz stabilizującą system prawa, umożliwiając zachowanie jednolitości interpretacyjnej oraz przewidywalności rozstrzygnięć prawnych. Jest to szczególnie istotne w kontekście zasady pewności prawa, która stanowi jedną z fundamentalnych wartości demokratycznego państwa prawnego.
W praktyce badawczej metoda dogmatyczno-prawna często uzupełniana jest o elementy analizy doktrynalnej oraz orzeczniczej. Analiza poglądów przedstawicieli nauki prawa oraz stanowisk zajmowanych przez sądy pozwala na uchwycenie dominujących kierunków interpretacyjnych oraz identyfikację sporów interpretacyjnych występujących na tle konkretnych regulacji prawnych. Choć sama metoda dogmatyczno-prawna nie zakłada badania skutków społecznych prawa, to uwzględnienie dorobku orzecznictwa i doktryny umożliwia pełniejsze odtworzenie funkcjonowania norm prawnych w systemie prawa pozytywnego. W ten sposób metoda ta zachowuje swój normatywny charakter, jednocześnie nie abstrahując całkowicie od praktyki stosowania prawa.
Na gruncie metodologii nauk prawnych metoda dogmatyczno-prawna bywa określana jako metoda wewnętrzna, gdyż operuje kategoriami immanentnymi dla systemu prawa. Oznacza to, że badacz prawa, posługując się tą metodą, nie wychodzi poza ramy systemu normatywnego, lecz analizuje go z perspektywy jego własnych reguł, pojęć i zasad. Takie podejście odróżnia nauki prawne od nauk empirycznych, które dążą do opisu i wyjaśniania zjawisk społecznych przy użyciu metod obserwacyjnych i statystycznych. W konsekwencji metoda dogmatyczno-prawna pozostaje metodą właściwą i adekwatną do przedmiotu badań prawniczych.
Należy również podkreślić znaczenie tej metody w procesie kształcenia prawniczego. Nauczanie prawa w dużej mierze opiera się na rozwijaniu umiejętności interpretacji przepisów prawnych oraz rekonstrukcji norm prawnych, co stanowi istotę metody dogmatyczno-prawnej. Studenci prawa uczą się posługiwania językiem prawniczym, rozpoznawania struktur normatywnych oraz stosowania reguł wykładni, co przygotowuje ich do przyszłej praktyki zawodowej. W tym kontekście metoda dogmatyczno-prawna pełni nie tylko funkcję badawczą, lecz także dydaktyczną.
Podsumowując, metoda dogmatyczno-prawna, mimo swojej uproszczonej postaci, stanowi podstawowe i nieodzowne narzędzie badawcze w naukach prawnych. Jej istota polega na systematycznej i racjonalnej analizie tekstów prawnych z wykorzystaniem interpretacji językowo-logicznej, systemowej oraz funkcjonalnej. Metoda ta umożliwia rekonstrukcję treści norm prawnych, ich ocenę z perspektywy systemowej oraz wyjaśnienie ich znaczenia w kontekście celów regulacji prawnej. Pomimo pojawiających się postulatów rozszerzania warsztatu badawczego nauk prawnych o metody empiryczne, metoda dogmatyczno-prawna pozostaje fundamentem refleksji prawniczej i warunkiem zachowania tożsamości metodologicznej tej dyscypliny.