Techniki badawcze są jednym z najważniejszych elementów warsztatu naukowego, ponieważ to właśnie dzięki nim możliwe jest zebranie materiału empirycznego niezbędnego do rozwiązania problemu badawczego. Podczas gdy metoda wskazuje ogólną strategię postępowania oraz logikę prowadzenia badań, technika jest jej praktycznym rozwinięciem pozwalającym na konkretne działania w terenie badawczym. To właśnie na poziomie technik badacz przechodzi od abstrakcyjnych konstrukcji teoretycznych do gromadzenia realnych danych. Dlatego ich właściwy dobór, opis i realizacja mają fundamentalne znaczenie dla jakości całej pracy naukowej.
Według A. Kamińskiego techniki badawcze to sposoby zbierania materiału, które zostały oparte na starannie opracowanych dyrektywach, dokładnych, precyzyjnych i wielokrotnie weryfikowanych w różnych dyscyplinach nauk społecznych. Tak rozumiane techniki mają charakter instrukcji działania i stają się tym skuteczniejsze, im wierniej badacz stosuje się do ich zasad. Kamiński podkreśla, że wartością techniki jest jej interdyscyplinarność, która wynika z uniwersalności mechanizmów stosowanych w naukach społecznych. Dzięki temu obserwacja, wywiad czy analiza dokumentów mogą być wykorzystywane w pedagogice, socjologii, ekonomii, administracji publicznej, psychologii czy zarządzaniu. Oznacza to, że student, który pozna istotę i zasady funkcjonowania poszczególnych technik, nabywa umiejętności przydatne nie tylko w jednej wąskiej specjalizacji, ale w całym spektrum badań społecznych.
Z kolei J. Apanowicz opisuje techniki badawcze jako szczegółowe czynności służące realizacji badań cząstkowych o charakterze praktycznym. Podkreśla, że technika istnieje zawsze w ścisłym związku z metodą, z której wynika i którą rozwija na poziomie operacyjnym. Wybór techniki nie jest więc nigdy decyzją autonomiczną, ponieważ to metoda wskazuje, jaki rodzaj działań praktycznych będzie zgodny z celem badawczym. Jeśli celem metody jest diagnoza postaw lub preferencji określonej zbiorowości, naturalną konsekwencją będzie wybór technik sondażowych, zwłaszcza ankiety. Jeżeli metodologia zakłada pogłębione poznanie problemu poprzez analizę treści, techniką właściwą będzie badanie dokumentów. W tym sensie technika jest uszczegółowieniem metody, jej praktycznym narzędziem i jednocześnie elementem warunkującym rzetelność całego badania.
Jedną z podstawowych technik badawczych stosowanych w naukach społecznych jest obserwacja. Polega ona na celowym i planowym przyglądaniu się zachowaniom, procesom i zjawiskom, które występują w naturalnych lub sztucznych warunkach. Obserwacja może mieć charakter uczestniczący lub nieuczestniczący, jawny lub ukryty, swobodny lub skategoryzowany. Technika ta pozwala na analizę realnych zachowań, co daje badaczowi unikalną możliwość uchwycenia dynamiki procesów, które trudno zrekonstruować jedynie na podstawie deklaracji respondentów. W pracach studenckich obserwacja bywa wykorzystywana rzadziej ze względu na wymogi czasu i przygotowania, jednak w wielu przypadkach stanowi niezwykle wartościowe źródło danych również dla początkującego badacza.
Drugą często stosowaną techniką jest wywiad, rozumiany jako rozmowa prowadzona według określonych dyrektyw i skoncentrowana na pozyskaniu informacji istotnych z punktu widzenia problemu badawczego. Wywiad może przybierać formę swobodną, półstrukturalizowaną lub ustrukturalizowaną, w zależności od tego, jak dużą swobodę pozostawia się respondentowi w formułowaniu wypowiedzi. Technika ta umożliwia pogłębione poznanie opinii, interpretacji, doświadczeń oraz motywacji badanych osób, co czyni ją szczególnie cenną w badaniach jakościowych. Wywiad, odpowiednio przeprowadzony i zinterpretowany, pozwala na odkrywanie treści niedostępnych dla metod ilościowych, takich jak emocje, znaczenia, przekonania czy indywidualne doświadczenia.
Ważną techniką badawczą jest również analiza dokumentów, znana także jako badanie dokumentów, analiza treści lub analiza źródeł. Polega ona na systematycznej analizie materiałów takich jak akty prawne, raporty, statuty, regulaminy, teksty publicystyczne, dane urzędowe, kroniki, zapisy archiwalne, a także teksty naukowe. Technika ta jest szczególnie dostosowana do badań o charakterze opisowym, porównawczym i diagnostycznym. Analiza dokumentów pozwala na pozyskanie danych bez konieczności kontaktu z respondentem, co jest jej istotną zaletą w badaniach prowadzonych na poziomie prac licencjackich oraz magisterskich. Wymaga jednak od studenta umiejętności krytycznego czytania, identyfikowania informacji istotnych, a także zdolności selekcji materiału.
Techniki socjometryczne zajmują kolejne miejsce w klasyfikacji Apanowicza. Służą one badaniu struktur grupowych, relacji interpersonalnych, pozycji jednostek w grupie oraz mechanizmów podejmowania decyzji. Najbardziej znaną techniką socjometryczną jest test Moreno, który pozwala na analizę atrakcyjności interpersonalnej i struktur socjometrycznych w grupach formalnych i nieformalnych. Choć techniki socjometryczne są stosowane rzadziej na poziomie prac licencjackich, mogą stanowić bardzo wartościowy element badań w pedagogice, psychologii, socjologii oraz zarządzaniu zasobami ludzkimi.
Jedną z najpopularniejszych technik, zarówno w badaniach studenckich, jak i w profesjonalnych analizach społecznych, jest ankietowanie. Polega ono na zbieraniu danych za pomocą kwestionariusza ankiety, który może mieć formę papierową, elektroniczną lub telefoniczną. Ankieta umożliwia przebadanie dużej liczby osób w krótkim czasie, a jej standaryzowana forma gwarantuje porównywalność odpowiedzi. Ankietowanie jest techniką niezwykle użyteczną, jednak wymaga od badacza starannego przygotowania narzędzia, konstrukcji logicznych i klarownych pytań oraz umiejętnego doboru próby. Zbyt ogólne lub niejednoznaczne pytania mogą prowadzić do uzyskania danych nieprzydatnych lub nieadekwatnych, dlatego konstrukcja kwestionariusza powinna być poprzedzona analizą literatury i często także badaniem pilotażowym.
Techniki badawcze, zgodnie z ich rolą w procesie naukowym, muszą być stosowane ściśle według określonych instrukcji i dyrektyw. Dobre praktyki każą badaczowi pilnować nie tylko poprawności merytorycznej, ale również etycznej, zwłaszcza w technikach opartych na kontakcie z respondentem. Każde badanie powinno być przeprowadzone z poszanowaniem anonimowości, dobrowolności uczestnictwa oraz bezpieczeństwa danych. Student prowadzący badania empiryczne powinien pamiętać, że technika nie jest wyłącznie narzędziem naukowym, ale również działaniem społecznym oddziałującym na rzeczywiste osoby, dlatego wymaga odpowiedzialności.
Techniki badawcze stanowią kluczowy element procesu badawczego, przekładający ogólne założenia metodologiczne na konkretne działania empiryczne. Ich właściwy dobór, opis, uzasadnienie oraz realizacja decydują o jakości zebranego materiału i wiarygodności wniosków. Dla studenta oznacza to konieczność świadomego i przemyślanego projektowania badań, opartego na znajomości podstaw metodologii i na rzetelnym stosowaniu przyjętych dyrektyw. Techniki są praktycznym narzędziem nauki, ale ich wartość ujawnia się dopiero wtedy, gdy są wykorzystywane ze starannością, konsekwencją i zgodnie z zasadami, które umożliwiają powtarzalność i naukową kontrolę procesu poznawczego.